Browsing Category

लिंगभावाची व्यवस्था

स्त्रिया नाजूक तर पुरुष ताकदवान, स्त्री गृहिणी तर पुरुष कुटुंबप्रमुख, स्त्रिया हळव्या असतात तर पुरुष डोक्याने काम करतात…
असे अनेक समज, नियम, अपेक्षा आपण ऐकतो, अनुभवतो. पुरुष किंवा स्त्री म्हणून आपण काय करायचं, कसं रहायचं हे आपण शिकतो आणि त्यासोबतच काय करायचं नाही, कसं वागायचं नाही हेही आपण शिकू लागतो. काही गोष्टी मुलग्यांसाठी योग्य किंवा चागल्या समजल्या जातात तर काही गोष्टी फक्त मुलींसाठी योग्य मानल्या जातात. या सर्व भावना, अपेक्षा आणि भूमिकांमुळे आपली विभागणी स्त्री, पुरुष आणि इतर अशी होते. स्त्रियांना आणि पुरुषांना काही विशेष अधिकार देण्याच आले आहेत तसंच त्यांच्यावर काही बंधनंही घालण्यात आली आहेत. या सर्व नियम आणि व्यवस्थेतून स्त्री आणि पुरुष घडवले जातात.
पण ही विभागणी समान नाही. यातल्या स्त्री पुरुषांच्या भूमिका सारख्या किंवा समान नाहीत. तुम्ही स्त्री आहात, पुरुष आहात किंवा ट्रान्सजेण्डर आहात यावर तुम्हाला मिळणारे अधिकार अवलंबून असतात. तुम्हाला किती स्वातंत्र्य आहे, तुम्ही तुमचे निर्णय स्वतःचे स्वतः घेऊ शकता का, तुम्हाला विकासाच्या संधींचा पुरेपूर लाभ मिळतो का या गोष्टी तुम्ही कोण आहात यावर अवलंबून असतात. स्त्रियांचं क्षेत्र म्हणजे घर या धारणेमुळे स्त्रियांवर मर्यादा आल्या तसंच पुरुष म्हणजे कर्ता कमवता, धाडसी, भवनिक नसणारा अशा अपेक्षांमुळे पुरुषावरही काही प्रमाणात मर्यादा आल्या. अर्थात त्यातून येणारे अधिकार स्त्रीपेक्षा पुरुषाकडे जास्त आहेत.
आपल्यावर लिंगभावाच्या या व्यवस्थेचा कसा परिणाम होतो, आपल्यावर कोणत्या मर्यादा येतात आणि कोणते अधिकार आपल्याला मिळतात ते तपासून पाहू या. मुलगी किंवा मुलगा या पलिकडे जाऊन आपल्यामध्ये ज्या क्षमता आहेत त्या जास्तीत जास्त कशा वापरू शकू यासाठी प्रयत्न करू या.

आता मात्र मला  “हरकत आहे”…

मी विसळत होते उष्टी भांडी... जेव्हा तू बोलत होतास, परिसंवादात 'स्त्री' च्या श्रमप्रतिष्ठेवर.. कुण्या एकीच्या तरी कष्टाची होईल किंमत म्हणून म्हंटल, "हरकत नाही" मला रडवत होता तुझा अबोला, जेव्हा प्रकाशित होतं होत…

कौमार्य चाचणीची ऐशीतैशी! – प्रियंका तमाईचेकर

कंजारभाट या भटक्या जन जाती प्रवर्गात येणाऱ्या समाजातल्या ‘मुलींची’ लग्नाच्या पहिल्या रात्री कौमार्य चाचणी घेण्याची परंपरा आजही चालू आहे. ती ‘खरी’ की ‘खोटी’ ठरवण्याची पद्धत आजतागायत पाळली जाते. या कुप्रथेविरुद्ध या समाजातल्याच काही…

‘पद्मावत’च्या निमित्ताने… निहार सप्रे

गेल्या वर्षभरात चित्रविचित्र कारणांनी, म्हणजे अगदी दिग्दर्शकाला मारहाण होण्यापासून, सेटला आग लावण्यापर्यंत ते चित्रपटाचे प्रदर्शन रोखण्यापर्यंत वादाच्या भोवऱ्यात अडकलेला चित्रपट म्हणजे “पद्मावत”. सरतेशेवटी पद्मावत प्रदर्शित झाला आणि कुतूहल…

‘सिमरन’च्या निमित्ताने – निहार सप्रे  

Madness need not be all breakdown. It may also be break-through. It is potential liberation and renewal as well as enslavement and existential death. - D. Laing (Scottish Psychologist) सिमरन या चित्रपटाची कथा एका घटस्फोटीत मुलीची, प्रफुल…

मी पाठलाग का करतो… – अच्युत बोरगांवकर  

मुलगा १ मी तेव्हा पंधरा-सोळा वर्षांचा असेन. एके दिवशी ती माझ्या वाड्यात राहायला आली. दोघी बहिणी, ही मोठी. पाहताक्षणी ती मला आवडली वगैरे (हार्मोन्स आणि माझ्या सांस्कृतिक मूल्यांनी आपले काम सुरु केले). गोरी, नाकीडोळी वगैरे नीटसहून अधिक,…

मासिकपाळीची रजा देण्यापेक्षा स्त्री-संवेदनशील समाज निर्मितीची गरज- तृप्ती मालती  

वाचक मित्र-मैत्रिणींनो, गेल्या महिन्यामध्ये आपण ‘महिलांना मासिक पाळीच्या पहिल्या दिवशी रजा द्यायला हवी’ हा पोल प्रकाशित गेला होता. या पोलवर नोंदविलेली मतं खालीलप्रमाणे:  एकूण ४९७ जणांनी त्यावर आपली मत दिले. आश्चर्याची गोष्ट…

कोणाची ‘रक्षा’ आणि कशाचे ‘बंधन’ ? – मिलिंद चव्हाण

आज रक्षाबंधन. बहिण भावाचा सण. खूप कमी लोक सणांच्या मुळात जाऊन ते साजरे करण्यामागचा उद्देश किंवा मानसिकता समजून घेत असतात. आपण आंधळेपणाने पिढ्यानपिढ्या बहुतेक सण समारंभ साजरे करत असतो. रक्षाबंधन म्हणजे हातातील राखीस साक्षी मानून आपल्या…

‘लिपस्टिक अंडर माय बुरखा’च्या निमित्तानं- निहार सप्रे

“बदन के खिलते बगीचे में, रोजी की जवानी उसे काँटों की तरह चुब रही थी” या एका वाक्यातूनच ‘लिपस्टिक अंडर माय बुरखा’ ची कथा आणि त्याच्यातली पात्रं डोळ्यासमोर येऊ शकतात. गेल्या अनेक महिन्यांपासून सेन्सॉर बोर्डाच्या कात्रीत सापडलेला हा…

तिला…

आपल्या पुरुषप्रधान संस्कृतीमध्ये जशी स्त्रियांवर काही बंधनं, दबाव आणि नियंत्रण असतात तशीच ती पुरुषांवरही असतात. ‘स्त्री’ आणि ‘पुरुष’ याविषयीच्या समाजाने लादलेल्या साचेबद्ध कल्पना आणि अपेक्षा दोघांनाही माणूस म्हणून जगत असताना अन्यायकारक…